Kimya tesislerinden un fabrikalarına, boya atölyelerinden petrol dolum tesislerine kadar birçok işletmede, havada belirli oranlarda dağılmış gaz, buhar, sis veya toz bir kıvılcımla patlayıcı hale gelebilir. ATEX, işte bu riskin yönetildiği Avrupa Birliği mevzuat çerçevesinin adıdır. Bu yazıda ATEX'in ne anlama geldiğini, hangi direktiflerden oluştuğunu, hangi ürünleri kapsadığını ve CE işaretlemesinden farkını adım adım açıklıyoruz.
ATEX Kelimesi Ne Anlama Gelir?
ATEX, Fransızca "ATmosphères EXplosibles" (patlayıcı ortamlar) ifadesinden türetilmiş bir kısaltmadır. Günlük kullanımda hem ilgili AB direktiflerini hem de bu direktiflerin kapsadığı ekipman, süreç ve belgelendirme faaliyetlerinin tamamını ifade etmek için kullanılır. Patlayıcı ortam (explosive atmosphere), atmosferik koşullar altında yanıcı madde ile havanın öyle bir oranda karışması sonucu oluşan bir gaz karışımıdır ki, tutuşma gerçekleştiğinde yanma tüm karışmamış maddeye yayılır.
ATEX Mevzuatı İki Ayrı Direktiften Oluşur
ATEX tabiri altında aslında birbirini tamamlayan iki farklı AB direktifi bulunur ve bu ikisinin muhatapları farklıdır:
| Direktif | Bilinen Adı | Kimi Bağlar? | Konusu |
|---|---|---|---|
| 2014/34/AB | ATEX 114 (Ekipman Direktifi) | Üreticiler | Patlayıcı ortamlarda kullanılacak ekipman ve koruyucu sistemlerin tasarım, üretim ve piyasaya sürülmesi |
| 1999/92/AT | ATEX 137 (İşyeri Direktifi) | İşverenler | Patlayıcı ortam oluşabilecek işyerlerinde çalışanların sağlık ve güvenliğinin korunması, alanların zone olarak sınıflandırılması |
SAFETEST'in danışmanlık verdiği alan öncelikle 2014/34/AB kapsamındaki ekipman uygunluğudur; yani bir üretici olarak ürününüzün Ex işareti taşıyacak şekilde tasarlanması, test edilmesi ve belgelendirilmesi süreci. İşyeri tarafındaki zone sınıflandırması ise işletmenin kendi sorumluluğunda, tesis bazında yürütülen ayrı bir değerlendirmedir; ancak ekipman seçimi bu sınıflandırmaya göre yapılır, bu nedenle iki taraf birbirini doğrudan etkiler.
Hangi Ürünler ATEX Kapsamına Girer?
2014/34/AB, patlayıcı ortamlarda kullanılmak üzere tasarlanan aşağıdaki ürün gruplarını kapsar:
- Elektrikli ve mekanik ekipmanlar (motorlar, pompalar, aydınlatma armatürleri, kontrol panoları, sensörler)
- Koruyucu sistemler (patlama bastırma sistemleri, patlama tahliye panelleri, kıvılcım söndürme sistemleri)
- Güvenlik, kontrol ve düzenleme cihazları (ekipmanın kendisi Ex olmasa dahi güvenlik fonksiyonuna katkı sağlayan bileşenler)
- Komponentler (kendi başına işlev görmeyen ancak Ex ekipmana monte edilecek parçalar)
Ekipmanın ATEX kapsamına girip girmediğini belirleyen temel kriter, kullanım amacının patlayıcı ortam olup olmadığıdır; standart bir ofis veya ev ortamı için tasarlanan bir cihaz, tesadüfen bir kimya fabrikasında kullanılacak diye ATEX kapsamına girmez. Kapsam belirleme, sürecin en kritik adımıdır ve genel CE direktif belirleme mantığıyla da yakından ilişkilidir; bu konuda Hangi Direktifler Ürünüme Uygulanır? yazımız da yol gösterici olabilir.
Ekipman Grupları ve Kategorileri
2014/34/AB, ekipmanı kullanılacağı ortama göre iki ana gruba ayırır:
- Grup I: Yeraltı maden işletmelerinde (metan ve/veya tutuşabilir toz riski olan) kullanılan ekipman. Kategori M1 (en yüksek koruma) ve M2 olarak ikiye ayrılır.
- Grup II: Yüzeysel endüstrilerde (kimya, petrokimya, gıda, ilaç, enerji vb.) patlayıcı gaz, buhar, sis veya toz ortamında kullanılan ekipman. Kategori 1 (en yüksek koruma, sürekli riskli alanlar), Kategori 2 (orta düzey risk) ve Kategori 3 (düşük risk) olarak üçe ayrılır; ayrıca gaz ortamları için "G", toz ortamları için "D" harfi eklenir (örneğin 2G, 3D gibi).
Hangi kategorideki ekipmanın hangi alanda kullanılabileceği, alanın zone sınıflandırmasıyla doğrudan bağlantılıdır. Gaz ortamları için Zone 0, 1, 2; toz ortamları için Zone 20, 21, 22 sınıflandırması kullanılır. Bu konudaki ayrıntılı rehberlerimize Zone 0-1-2 Nedir? ve Zone 20-21-22 Nedir? yazılarımızdan ulaşabilirsiniz.
ATEX ile CE İşareti Arasındaki İlişki
ATEX kapsamındaki bir ürün, genel CE mevzuatının bir parçası olduğu için CE işaretini taşımak zorundadır; ancak bu tek başına yeterli değildir. Ürün ayrıca kendine özgü "Ex" işaretini, ekipman grubunu, kategorisini, koruma tipini, gaz/toz grubunu ve sıcaklık sınıfını gösteren ek bir işaretleme taşımalıdır. Bu işaretlemenin nasıl okunacağını Ex İşareti Nasıl Okunur? başlıklı yazımızda örneklerle anlatıyoruz.
ATEX Sürecine Genel Bakış
- Ürünün kullanım amacının patlayıcı ortam olup olmadığını netleştirin.
- Hedeflenen kullanım alanının zone sınıflandırmasını (0/1/2 veya 20/21/22) belirleyin.
- Bu zone için gerekli ekipman grubu ve kategorisini tespit edin.
- Uygun koruma tipini (Ex d, Ex e, Ex ia vb.) ve ilgili EN/IEC 60079 serisi standartları seçin.
- Tutuşma kaynaklarına yönelik risk (ignition hazard) analizini yapın.
- Kategori 1 ve 2 ekipman için onaylanmış kuruluş katılımını planlayın; Kategori 3 için öz beyan yeterlidir.
- Teknik dosyayı hazırlayın, gerekli testleri tamamlayın.
- AB Uygunluk Beyanı'nı düzenleyin, CE ve Ex işaretlerini ürüne iliştirin.
Sürecin başvuru ve belgelendirme adımlarını daha ayrıntılı incelemek isterseniz ATEX Belgesi Nasıl Alınır? yazımıza göz atabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
ATEX kelimesi neyin kısaltmasıdır?
ATEX, Fransızca "ATmosphères EXplosibles" (patlayıcı ortamlar) ifadesinin kısaltmasıdır ve hem AB mevzuatının adı hem de günlük dilde bu kapsamdaki ekipman ve süreçler için kullanılan genel bir tabirdir.
ATEX her patlayıcı maddeyi mi kapsar?
Hayır. ATEX yalnızca hava ile karışarak patlayıcı ortam oluşturabilen gaz, buhar, sis ve tozları kapsar; barut, dinamit gibi kendiliğinden patlayıcı maddeler ATEX'in değil ayrı mevzuatların konusudur.
Her elektrikli ekipman ATEX kapsamında mıdır?
Hayır, yalnızca patlayıcı ortam oluşabilecek alanlarda kullanılmak üzere tasarlanan veya bu alanlara kurulacak ekipman ve koruyucu sistemler ATEX kapsamına girer.
ATEX ile CE işareti aynı şey midir?
Hayır ama birbirini tamamlarlar. ATEX kapsamındaki bir ürün hem CE işareti hem de ayrıca Ex işaretini taşımak zorundadır; CE işareti tek başına ürünün patlayıcı ortam için uygun olduğunu göstermez.
ATEX belgesi olmayan ekipman patlayıcı ortamda kullanılabilir mi?
Hayır. Zone olarak sınıflandırılmış bir alanda, o zone için uygun Ex işaretlemesi taşımayan ekipmanın kullanılması ciddi güvenlik riski ve yasal sorumluluk doğurur.
Sonuç
ATEX, patlayıcı ortamlarda kullanılacak ekipmanın güvenli tasarlanmasını ve doğru işaretlenmesini sağlayan, standart CE sürecinden daha sıkı gerekliliklere sahip özel bir mevzuat çerçevesidir. Sürecin doğru yönetilmesi hem çalışan güvenliği hem de yasal uygunluk açısından kritik önem taşır.
Ürününüzün ATEX kapsamında olup olmadığından emin değilseniz, birlikte değerlendirelim. Detaylı bilgi için ATEX danışmanlığı hizmetimizi inceleyebilirsiniz.
Ücretsiz Ön Değerlendirme Alın